Mấy chiếc máy suốt ào ào phóng rơm lên trời và tốp xe trâu lầm lũi lòi lúa ra bờ kinh. Lều trại cất dọc theo bờ kinh, mùa gặt bắt đầu, từng đoàn ghe xuồng tất bật chuyển lúa xuôi về An Phú, Châu Giang… Họ là những người qua Campuchia thuê đất trồng lúa.

Lúa Candal, mồ hôi người Việt

Anh Nguyễn Văn Hoàng, một người thuê đất, nói: “Tụi tui ở Khánh An qua đây. Ở bển đâu còn chỗ để làm lúa, qua bên đây trồng trọt bán ngược về bển cũng có tiền. Anh Hoàng thuê 30 công đất vừa trồng bắp vừa trồng rau muống lấy hột. Mỗi mùa kiếm vài chục triệu đồng. Hồi xưa, qua lại bên đây thấy đất hoang, nhưng thực ra đều có chủ. Tụi tui tìm chủ đất hỏi thuê. Tiếng là thuê nhưng phải tự khai khẩn. Đất rộng nên phải tính đưa máy cày qua phá hoang, trục bừa, làm mương nổi, lên bờ vùng, bờ thửa… vì bên đây đất rộng nhưng đâu có ai làm thuỷ lợi!?”.

 Từ Vĩnh Hội Đông, An Phú (An Giang) qua Remin làm 150 công lúa, anh Nguyễn Văn Lợi, cười ngất nói: “Nông dân mà, thấy đất là mê lắm. Nhưng đất hoang hoá chưa rỏ phèn, mấy năm đầu thất bát muốn sập tiệm. Có năm chuột “cả thế giới” gom về đây, kéo từng đàn vượt sông cắn phá cho đã. Nhưng đất đai ở đây cũng ngộ, hễ người này bỏ chạy thì hộ khác nhảy vào thuê lại khá hơn. Nhiều năm vừa trồng lúa vừa cải tạo đất dần có được cánh đồng liền lạc, tươi tốt như bây giờ! Ruộng đất phì nhiêu thì chủ đất tăng giá”. Anh Lợi cho biết vụ đông xuân rồi, giá đất thuê trung bình: 5 giạ/công, thậm chí có chỗ đến 7 giạ/công. Giá cho thuê tăng nhưng người bên An Phú vẫn qua đây thuê hàng trăm công, xa nguồn nước vẫn có người thuê … nên người ta lại lên giá.

Việt Nam - thị trường xuất khẩu của Kandal, Takeo

Campuchia có những cánh đồng bát ngát nhưng thiếu hệ thống thuỷ lợi nên mỗi năm chỉ làm một vụ lúa, giống địa phương. Những người thuê đất đã tìm tới Sakhamau, Prekchray, thuê trên 3.000ha để làm lúa. Tại Prekchray (Kohthom), vài năm trước chúng tôi thấy đồng lúa bắp mới cặp ven các bờ kinh thì vụ đông xuân rồi những dải lúa, bắp, đậu cứ lấn sâu vào phía đồng hoang, xa đến ngút ngàn. Từ mương Chùa đi vào giồng cát không còn cảnh đầy lau lách, cỏ dại mà một màu lúa trải vàng sang tới Omsano. Nhiều hộ từ Thanh Bình, Đồng Tháp đang khai khẩn, mỗi hộ hàng chục mẫu. Tại Piemcho và Sadach (Prey Veng), giá thuê đất đã lên 2 chỉ/mẫu nhưng người từ Hồng Ngự, Tân Hồng (Đồng Tháp) vẫn sang đây thuê đất. Không còn đất để mướn, một số hộ đi xa hơn. Anh Tiến, một nông dân ở Thường Thới Hậu nói: "Thuê từ bây giờ chờ mưa xuống đưa máy qua trục ải làm đất trước cho lũ về xả bớt phèn, đợi đông xuân tới bắt đầu xuống giống là vừa".

Ở Sampaupul, ông Khal Nud được hơn 30 tấn lúa! Lần đầu ông có số lúa nhiều như vậy. Vừa cho thuê đất vừa học cách làm của người Việt. "Việt Nam tốt lắm! Không hề giấu giếm điều gì!". Trong ngôi nhà sàn ba căn kiểu mới, Khal Nud đã sắm được máy cày, máy bơm nước, máy suốt, xe công nông… Hoá ra cho người Việt mở hoang trồng lúa một thời gian, hết hạn ông nhận lại thửa đất vàng. Đất qua tay người Việt bây giờ dễ làm hơn. Những người ở làng Sampaupul này cũng làm như vậy và họ có thể sắm nhiều thứ trong nhà nhờ tiền cho thuê đất. Ông Huỳnh Văn Thắng, ở Vĩnh Hoà, Tân Châu, An Giang, qua Omsano thuê đất làm suốt sáu năm nay, nói: “Đã qua tới đây, yếu yếu làm không được đâu. Dân nắm được kỹ thuật, làm cho mình và chỉ cho họ thành công thì mới làm ăn được. Chỉ họ mà trớt một vụ thôi là coi như đừng bao giờ nói chuyện với họ nữa”.

Cấm thuê đất

Chị Nguyễn Thị Thanh, chủ một cửa hàng tại chợ Kohtieu (Persaday), cách biên giới gần 20km, cho biết: "Trước kia hàng Thái tràn ngập. Nay dân mình đưa hàng qua đây, cái gì cũng có. Cần thuốc sâu có thuốc sâu, cần nước hoa…. có dầu thơm này". Năm 2006, An Giang cấm việc qua Campuchia thuê đất nhưng nhiều người đã “lỡ” hợp đồng thuê đất trong nhiều năm, do nhu cầu mưu sinh nên người dân các huyện biên giới vẫn tiếp tục lặng lẽ qua biên giới thuê đất canh tác… Cứ mỗi kỳ thu hoạch, hàng ngày trên các ngả biên giới Tây Nam lại tràn ngập lúa từ Campuchia sang.

Tại Tịnh Biên (An Giang), đoạn kinh Vĩnh Tế từ Xuân Tô đến An Phú hình thành cái chợ lúa gạo đầu mối tấp nập. Nằm dọc hai bên bờ kinh là những gian nhà kho rộng, lúa cao chất ngất. Còn trên mặt kinh rộng ghe tàu từ các tỉnh neo đậu san sát. Từng tốp ghe chở đầy lúa từ bên phía Phnomdenk (Kirivong, Takeo) liên tục đổ xuống ghé vào kho, cặp sát các ghe tàu giao hàng. Anh Trần Thanh Hào, chuyên mua bán lúa Campuchia có vựa đặt tại ấp Phú Tâm, xã An Phú, nhận định: “Mỗi ngày, không dưới 1.000 tấn lúa nhập qua đây. Do sử dụng dụng cụ đo lường không giống nhau nên đem lúa về Việt Nam, lúa Campuchia rẻ hơn lúa trong nước vài trăm đồng mỗi ký". anh Nguyễn Văn Chi, một thương lái từ chợ gạo Cái Bè, Tiền Giang, thường lên đây mua lúa, nói: “Nếu ở bển được giá chưa chắc bà con mình chở về. Bởi đem lúa về thì bị nói là tuồn lúa ngoại, gạo lậu về. Lậu cái nỗi gì. Toàn là dân đi thuê đất trồng lúa, nộp lúa ruộng đàng hoàng”.

Bên Prek Chray có một cái bãi rộng, gọi là bến lúa, ghe của bạn hàng Campuchia, Việt ghé vô giao dịch mua bán cả ngày đêm. Mua xong, cung cấp cho nhiều nhà máy… Con sông Sở Thượng và Sở Hạ (Đồng Tháp), vốn là biên giới tự nhiên, cũng luôn tấp nập ghe tàu qua Preyveng chở lúa rồi xuôi về.

Hiện nay, lúa Campuchia là nhóm hàng miễn thuế, nhập không thông qua các cửa khẩu nên phía hải quan khó nắm được số lượng. Nhưng thương lái biết rất rõ. Cứ mỗi kỳ thu hoạch, mỗi ngày có từ 5.000 tấn lúa nhập qua các ngả biên giới Tây Nam. Ngoài lúa thần nông, loại lúa sóc và thơm lài – gọi là lúa sóc - được người tiêu dùng trong nước ưa chuộng, giá tại biên giới lúa sóc trung bình khoảng 2.900 đồng/kg, thơm lài 3.600 đồng/kg…

Bây giờ người Việt không gọi là lúa ngoại nhập lậu, có khi người ta vẫn gọi “hàng tiểu ngạch”… nhưng tâm lý người đi thuê đất đã nhẹ nhàng hơn. Còn người Campuchia nói gì? “Nếu không bán qua Việt Nam thì chúng tôi… bán đi đâu”, một quan chức tỉnh Kandal nói.